X
تبلیغات
مناره Minaret - مقاله "وحدت در کثرت" از دانشجو گرجی زاده (مطالعه برای درس حکمت هنر اسلامی)

مناره Minaret

وبلاگ دانشجویان کارشناسی ارشد معماری ورودی 90 دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات فارس

مقاله "وحدت در کثرت" از دانشجو گرجی زاده (مطالعه برای درس حکمت هنر اسلامی)

 

هنر اسلامي

درباره پيدايش ھنر اسلامي مطالب فراوان نگاشته شده است . لكن درباره نيرويي كھ تمام اين عناصر متباين را در تركيبي واحد جمع كند ، بسيار كم سخن رفتھ است .ھيچ كس نمي تواند وحدت ھنر اسلامي را منكر شود ؛ چھ درزمان و چھ در مكان ؛ زيرا وجود اين وحدت بس آشكار وبديھي است . چھ انسان بھ مشاھده مسجد قرطبھ بپردازد و چھ در مدرسھ بزرگ سمرقند تأمل كند، چھ مزار عارفي رادر مغرب ببيند و چھ در تركمنستان چين ، گويي يك نور و فقط يك نور در تمام اين آثار ھنري متجلي است . پس بايد پرسيد خصلت و ماھيت اين وحدت چيست . گر چه وحدت خود يك حقيقت كاملاً عينى است، به نظر انسان يك مفهوم ذهنى و انتزاعى جلوه مىكند.دين اسلام مبتنى بر توحيد است و وحدت را نمىتوان با هيچ تصويرى نمودار ساخت و بيان كرد. اما هنر اسلامى در تمام جنبههاى خود مبتنى بر حكمت اسلامى است و اين يعنى درك اين حقيقت كه هر اثر هنرى بايد طبق قوانينى آشكار ساخته و پرداخته شود و اينكه اين حقايق كتمان نشود و در حجاب مستور نماند. بنابراين اصل توحيد كه پايه نظرگاه اسلامى است در تمام وجوه هنرى عيان و مشهود است. هنر اسلامي تنها از آن رو که مسلمين آن را ايجاد کرده اند اسلامي نيست،بلکه هنري است که حقايق درون اسلام را درجهان شکل متبلور مي کند.هنر اسلامي نتيجه تجلي وحدت در کثرت است و وابستگي همه چيز را به خداي يگانه نشان مي دهد.اين هنر فضايي آرام ومتعادل را-همساز با سرشت اسلام-براي جامعه فراهم مي کند.فضايي که در آن،انسان به هر سو رو کند ياد خدا در ضمير او بيدار شود.( نصر،1372)

 

قرآن منبع الهام مسلمانان

اشتراک در مذهب باعث شد که در هنر بر روي اختلافات نژادي و سنن باستاني ملت ها پل زده شود و از فراز آن نه تنها علايق معنوي بلکه آداب و رسوم کشورهاي گوناگون،به طرز حيرت انگيز در بحث روشن و مشخص هدايت شود.امري که بيش از همه در اين فعل و انفعال موثر در ايجاد وحدت و پاسخ به همه مسائل زندگي قاطعيت داشت قرآن بود.قرآن به زبان اصلي پيوندي به وجود آورد که تمامي دنياي اسلام را به هم مربوط ساخت و عامل مهمي در خلق هر نوع اثر هنري گرديد.

هنرمند مسلمان از يك منبع گرانقدر الهام مى گيرد و آن قرآن کريم است هنرمند مسلمان با بهره گيرى از عرفان عميق اسلامى، توانسته با شكوهترين آثارهنرى را با الهام از معنويت دينى و بر اساس توحيد و يگانگى ذات اقدس پروردگاربيافريند.هنرمند مسلمان به خاطر نتايج مادى کار يا ارضاى حس زيباشناسى، اثرهنرى راخلق نمى کند، بلكه همواره مى کوشد تا با راز و رمز و کنايه، متعالى ترين حقايق خلقت رادر قالب هاى مادى به نمايش بگذارد.توحيد الهى، وحدت، کثرت، علم، زيبايى و نظم همه اصولي هستند که هنر اسلامي بر مبناي آنها شکل مي گيرد و در مجموعه اين اصول، وحدت جايگاه خاصى دارد تا مبيّن توحيد الهى در اسلام باشد.از نظر اسلام، هنر الهى پيش از هر چيز، تجلّى وحدت الهى در جمال و نظم عالم است. وحدت در هماهنگى و انسجام عالم کثرت، در نظم و توازن، انعكاس مى يابد، جمال بالنفسه حاوى همه اين جهات است و استنتاج وحدت از جمال عالم ،عين حكمت است. بدين جهت تفكّر اسلامى ميان هنر و حكمت، ضرور تا پيوندى مى بيند. ازديدگاه اسلام، هنر اساسا بر حكمت يا علم مبتنى است و علم چيزى جز وديعه صورت بسته و بيان شده حكمت نيست. او همچنين معتقد است که هنر اسلامى تجربه اى زيباشناختى و غيرشخصى ازوحدت و کثرت هاى جهان است که در اين تجربه کليه کثرت ها در حوزه نظمى بديع به وحدت تبديل مى شوند. در اين تعريف، هنر اسلامى به نحوى است که مى تواند جهان را روشنايى و صفا بخشد وبه انسانها يارى رساند که از تشويش کثرتها بگريزند و بگذرند و به آرامش و مصفاي وحدت بي کران بازگردند.

توحيد سنگ بنای تفکرهنر اسلامي

والهکم اله الواحد ,لااله الا هوالرحمن الرحيم:و معبود شما معبودي يگانه است و جز او معبودي نيست که هستي بخش و مهربان است.(بقره ,آيه 163)

الله نور السموات و الارض :خداوند نورآسمانها وزمين است.

در عرفان اسلامي توحيد را ”اسقاط اضافات“ مي نامند..يكى از مفاهيم بسيار اساسى و پايهاى قرآن، اصل توحيد است كه فطرت و عقل انسانى به آن گواهى مىدهد. پس با توجّه به جهانبينى واحد و منبع الهام مشترك هنرمندان مسلمان،همبستگى هنر اسلامى مسألهاى دور از انتظار نيست، چرا كه منشأ فعاليت مسلمانان و مايه ربط هنرمند مسلمان با هنرش، توحيد است.

وحدت وجود

فاينما تولوا فثم وجه الله :به هر سو رو کنيد همان جا وجه خداست.,(بقره,115)

وحدت يعني يکتايي و يکتا بودن

مراد از وجود:حقيقت وجود حق است

وحدت وجود:وجود واحد حقيقي است

وجود اشياء عبارت از تجلي حق بصورت اشياء است,وکثرات مراتب ,امور اعتباري اندو از غايت تجددفيض رحماني,تعينات اکوان نموداري دارند. (کاکايي, 1374)

وحدت از وجود جدایىناپذیر است به این صورت كه هرامرى تا تشخّص نیابد، موجود نمىشود؛ بدینسان در هر موجود و امرى كه از ابهام به درمىآید، وحدت هم شكل مىگیرد ,چون ذات مقدس بارى تعالى، كاملترین وجود است، وحدت خداوند، تنها وحدت واقعى و حقیقى است و بالاترین مرتبه وحدت به او تعلّق دارد. (آملی, 1362)

اصل وحدت و کثرت از دیدگاه فلاسفه

حكما در تعریف لفظى «واحد» آورده اند كه: «الواحد لا ینقسم». انقسام به معنى كثرت است پس در تعریف وحدت از مفهوم كثرت استفاده مىكنیم. همچنین در تعریف كثرت نیز متقابلاً از مفهوم وحدت استفاده مىكنیم زیرا كه وحدت مبدأ كثرت است و وجود كثرت و ماهیت آن برگرفته از وحدت است. (آملی, 1362)

یكى: كه واحد است، مبدأ و منشا جمیع اعداد است و ظهور این مبدأ كه یک است به صورت اعدادِ متكثّرة و مخصوص شدن آن مبدأ كه واحد است در هر مرتبه ازاین مراتب، به اسمى و صفتى و خصوصیتى است، چنان چه در مرتبه اولى كه به صورت دیگر تجلّى مىنماید. دو: مىخوانند و در مرتبه دیگر، سه مىنامند. واحد عدد نیست، بلكه منشأ جمیع اعداد است و همه از او حاصل شدهاند و اوست كه عین همه اعداد است و عدد به حقیقت اعتبار تكرار تجلّى واحد است و اگر فىالمثل یكى از هزار بردارى، هزار نماند». (آملی, 1362) از ديدگاه اسلامي صنع الهي بيش از هر چيز عبارتست از تجلي وحدت الهي در زيبايي و نظم کيهان.وحدت در هماهنگي متکثر در نظام و تعادل،متجلي است و زيبايي به خودي خود متضمن همه اين جنبه هاست.(بورکهارت،1372)

اکهارت معتقد است که هیچ تمایزی بالاتر از تمایز خداوند احد و "وحدت"از یک سو،و کثرت مخلوقات از سوی دیگر نیست. (کاکایی, 1385)

 

 

تجلی

حديث گنج پنهان : ”اني کنت کنزا مخفيا ,فاحببت ان اعرف ”

من گنج پنهاني بودم,خواستم تا شناخته شوم.

ابن عربي مي گويد:

خدا را دوتجلي است,تجلي غيب و تجلي شهادت .

تجلي غيب هويتي است که خدا بواسطه آن از نفس خويش استحقاق ”هو“ را مي يابد.پس ”هو“ دائما از آن اوست و فيض مقدس آنجاست که خداوند در عالم خلق تجلي مي يابد.

تجلّى اصل وحدت و کثرت در معمارى مساجد

قرآن همه مسلمانان را به امرى مكلف ساخته که در احداث معمارى مسجد،حايز اهميت است و آن تكليف به اداى نماز به صورت جمعى است. اگرچه اداى نماز، امرى شخصى و خصوصى است، و در روايات اسلامى تمام روى زمين،مسجد و سجده گاه انسان است،چنان که پیامبر اکرم(ص) فرمودند:زمين براى من سجده گاه و پاك کننده قرار داده شده است. ( موسوعه اطراف الحديث النبوى الشريف ۴٩٧ ، فتح 1) مساجد اسلامى به نوعى تجلّى معمارانه نماز هستند. نماز، راز و نياز بنده با خداو داراى مفاهيم عميق ولى عبادتى ساده است. بنابراين معمارى مسجد، بايدصورتى بيافريند در خور معناى آن و روح معنوى دميده درکالبد مادى! مسلمانان هر جا که باشند،به هنگام نماز رو به سوى کعبه مى کنند. تمام مساجد نيز در جهت همان سير وشعاع روبه سمت قبله واحد دارند و همين مسأله، موجب وحدتى جهان شمول بين همه مساجد دنياى اسلام و عبادتگران آن مى شود.

 

مسجد ,بارزترين نمود وحدت در کثرت

مفاهیم مسجد:

خانه (کالبد)خدا(معنا)

شهر خدا در دل شهر خاکي

کارکرد فيزيک و متا فيزيک

تامين وحدت زندگي و مفهوم تمرکز در شهر

درموقعيت شهري مسجد مبنا است

کارکردهاي مسجد.مذهبي، اداري، سياسي وفرهنگي و آموزشي

مسجد ,قلب معماري ايراني

معنا:مسجد مکان سجده (هفت مکان )

عدد هفت در اسلام از مقدس ترين نمودها مي باشد.بطورمثال:

سوره حمد هفت آيه,هفت بار طواف ,طبقات هفت گانه آسمان

هفت مقام عرفان :توبه ،ورع، زهد،فقر، صب، توکل ورضا

هفت منزل عشق:عشق، معرفت، استغنا، توحيد، حيرت ،فقرو فنا

هفت بار سعي صفا و مروه

هفت صفت انسان کامل :نطق، حيات، علم ،اراده، قدرت ،شنوا و بينا

عروج به سوي عرش الهي

هفت سياره مشهود(زحل، مشتري ،مريخ، زهره، تير، خورشيد و ماه)

گردش هفت بار روح آدمي در عروج و نماز راهي براي عروج

گنبد

اعجوبه ي رنگين گون

کامل ترين شکل دايره (دايره ماندلا در بودا ,گرداگون زرتشت )

ارتباط بین حقیقت ، طریقت و شریعت به بهترین وجه با تمثیل دایره بیان شده است .

شریعت عبارت است از محیط ،طریقت عبارتست از شعاعهایی که به مرکز منتهی میشود وحقیقت عبارتست از خود آن مرکز.بدون محیط که شریعت است طریقت وجود نخواهد داشت و بدون مرکز هیچ حقیقتی وجود نخواهد داشت.

مفاهیم گنبد:

در همه نمودهايش مقام عرش الهي است

در بر گرفتن تمام خلقت توسط آسمان

گنبد مينا ، نمود آسمان در رمز معماري

نماد سبکي و سبک نمايي نمونه خود يعني آسمان

رنگ سفيد در عالم معني :متعلق به خداست وجود مطلق

نور و رنگ سفيد در معماري مسجد و گنبد

تلالو نور از پي کاشي هاي هفت رنگ و شيشه اي رنگي

نماد کثرت در وحدت و وحدت در کثرت

محراب

معني :پناهگاه ,دروازه بهشت و مهبط اشراق الهي

محوری‌ترین بخش در معماری مسجد، محراب است.

ظاهر:کتيبه از سوره نور:الله نور السموت والارض مثل نوره کمشکوه فيها مصباح: حضور الهي در جهان مانند نور چراغ که در طاقچه نهان شده .

محراب قلب مسجد و موقعيت قبله

محراب محل جهاد با نفس و وسوسه هايش ,محل ورود به عرش الهي.

مقرنس برجسته ترین تزئین

چلچراغ آويخته از آسمان.

موانست و هم نشيني نور و رنگ .

مقرنس تمثيلي از فيضان نور درعالم مخلوق خداوند.

جلوه‌گاهی از زیبایی طبیعی و الهی افلاک و زمین است.

معادل لاتینی قوس، دو لفظ Arch و Archi است.

هم ارز لغوي:ساختن خانه و سقف در عرش.

در عرفان :عرش کالبد عالم و روح جاري آن را ذات حق تعالي مي دانند.

الرحمن علي العرش استوي :عرش قلب عالم است و مسجد هم قلب دنيا ست,قلب مومن عرش خداست.

ریشه شناسی درايران باستان:آرک ,اريکه

 

در واقع مساجد اسلامى على رغم تنوعشان، همگى در روحى واحد پرستش خداى يكتا) به جهتى واحد (قبله) و با سبكى يكسان (ستون دار) نمايان شده اند ونمود زيبايى از اصل وحدت در کثرت و کثرت در وحدت اسلامى را به ظهور رسانده اند. (کریمیان, 137)

اصل توحيد که پايه نظرگاه اسلامى است در تمام وجوه هنرى و ازجمله معمارى مساجد، عيان و مشهود است و هنر معنوى اسلامى، که با تكيه بر اصل توحيد،در پى وحدت بخشيدن بر پيكر عناصر گوناگون هنرى است، در معمارى مساجد نيزتجلّى کرده و روح وحدت را در معمارى مساجد مختلف در سراسر جهان پهناوراسلام به منصه ظهور رسانده است. بنابراين مساجد اگر چه کثيرند، واحدند و اگر چه واحدند،کثيرند.

+ نوشته شده در  شنبه بیست و چهارم دی 1390ساعت 21:10  توسط Fars Sience & Research Branch  |